ربات‌های قرون وسطایی

ربات‌های قرون وسطایی

اسماعیل جزری، مخترع ایرانی

برگرفته از سایت National Geographic

مترجمان: رضا علوی و سینا فرقان‌دوست

ویراستار: بهنوش عافیت‌طلب

ربات­‌های قرون وسطایی صرفاً یکی از آفریده‌های این مخترع مسلمان بوده‌اند!

نقاشی مینیاتوری از «کتاب دانش» اثر جَزَری دستگاه خودکار نی‌زنی را به تصویر کشیده که با نیروی محرکه‌ی آب کار می‌کند. دستگاهی که وی آن را به عنوان «ساعت شماطه‌­دار» بازیگوشی توصیف می­‌کند که به‌گونه‌ای طراحی شده تا برای پراندن آدم از چرت صدایی دلپذیر تولید کند. کاخ‌موزه‌ی توپقاپی، استانبول.

دستگاه‌های خارق‌العاده‌ی اسماعیل جَزَری، از تلمبه‌های آب گرفته تا دستگاه‌­های خودکار پخش موسیقی، طیفی گسترده از وسایل کاربردی تا سرگرم‌کننده را در بر می‌گرفت که هم کشاورزان و هم پادشاهان را به سر شوق می‌آورد.

فواره‌هایی که می‌شد آن‌ها را تنظیم کرد که روشن و خاموش شوند. طرح یک فیل­بان هندی که هر نیم ساعت یک بار بر سر فیلش می­‌کوبد. ربات­‌هایی به صورت خدمتکار که می‌توانستند به مهمانان حوله بدهند.

این‌ها تنها برخی از اختراعات شگفت‌آور مخترع مسلمان سده‌ی دوازدهم اسماعیل جَزَری هستند، کسی که پایه­‌گذار مهندسی نوین، علم هیدرولیک و حتی علم ربات­‌ها است. با این‌که برخی ابداعات پرهزینه و پر رنگ و لعابش فقط بازیچه‌هایی بدیع برای افراد بسیار ثروتمند بودند، اما جزری دستگاه‌هایی کاربردی هم برای کمک به افراد عادی می­‌ساخته است، از جمله دستگاه­‌های آب‌کشی که کشاورزان قرن‌ها از آن استفاده می‌کردند.

اشتیاق برای اختراع

بدیع‌الزمان ابوالعز بن اسماعیل بن رزاز جَزَری در سال 1136 م. [515 هـ.خ.] در دیاربکر، که اکنون در جنوب شرقی کشور ترکیه‌ واقع شده، به دنیا آمد. او پسر صنعت­گری ساده بود و در زمانی چشم به جهان گشود که فراز و نشیب­‌های سیاسی ناشی از نزاع‌های منطقه‌­ای بر سر قدرت، و علاوه بر آن پیامدهای جنگ‌های صلیبی، دامان منطقه را فرا گرفته بود.

جزری در جایگاه یک مهندس در خدمت فرمانروایان محلی یعنی دودمان آل اَرتُق خدمت می­‌کرد، دودمانی که زمانی حکمرانی‌اش تا سوریه گسترش یافته بود. اما در طول حیات جزری، قدرت دودمان آل‌اَرتُق تحت فرماندهی حکمرانی قدرتمندتر همسایه‌­اش یعنی زنگیان درآمد و بعد از آن تحت حاکمیت جانشینان قهرمان مسلمان، صلاح­‌الدین، قرار گرفت.

باوجود آشفتگی­‌های حاصل از جنگ­‌های صلیبی و روابط آشفته‌ی میان قدرت­‌های مختلف مسلمان، این مهندس خوش­فکر زندگی آرامی داشت که در خدمت به چندین پادشاه آل ارتق سپری شد و حاصل آن طراحی بیش از یک­صد دستگاه مبتکرانه برای ایشان بود. برخلاف دیگر مخترعان تجربی آن دوره، که مستندات اندکی از کارهایشان به جا گذاشته‌­اند، جزری اشتیاق شدیدی برای مستندسازی کارهایش و توضیح چگونگی ساخت دستگاه‌­های خارق‌العاده­اش داشت.

در سال 1206 میلادی، با تکیه بر ربع قرن آثار شگفت­‌انگیز، کتابچه‌ای از «دستگاه­‌های بی­‌رقیب» به جهان عرضه کرد، که امروزه به نام دانش­نامه‌ی دستگاه­‌های مکانیکی مبتکرانه شناخته می­‌شود. جزری نمودارهای دقیق و نقاشی‌های رنگارنگی را در آن گنجانده تا چگونگی جفت و جور شدن اجزا را نشان دهد. چندین نسخه‌ی ناقص از این اثر او باقی مانده است، از جمله یکی از آن‌ها که در کاخ‌موزه‌ی توپقاپی شهر استانبول ترکیه نگهداری می­‌شود که از نظر جزییات هنری و زیبایی­اش تحسین‌­برانگیز است.

نمودارهای رنگارنگِ این دانش‌نامه نه تنها چشم‌نوازند، بلکه کاربردی و سودمند نیز هستند. هر یک از آن‌ها مانند دستورالعملی برای ساخت دستگاه‌ها و سازوکارهای ایجادکننده‌ی حرکات آن‌ها هستند. در چشمه‌ی «فواره‌ی طاووس» معروف جزری، با بالا آمدن شناورها در مخزن و به حرکت در آمدن «خدمتکاران» برای دادن حوله و صابون، جریان آب از دهان پرنده جاری می‌شود.

نقاشی فیل‌بان در «ساعت فیلی» که نشان می‌دهد دست‌ها چگونه باید متصل شوند.

 

میراث فکری

دانش­نامه تنها منبع اطلاعات موجود درباره‌ی زندگی جزری است. در متن این کتاب از وی با عنوان­‌هایی همچون بدیع‌الزمان (یکتا و بی­رقیب) و الشیخ (فرهیخته و ارزشمند) ستایش شده، اما دِین وی به «دانشمندان و خردمندان باستان» نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

جزری در اختراعاتش از ابداعات و آثار علمی دوره­‌های پیش از خود بهره برده و از دانش و خِرَد یونانیان، هندیان، ایرانیان، چینیان باستان و دیگر فرهنگ­‌ها استفاده کرده است. در حین گسترش سریع اسلام در سده‌ی هفتم میلادی، فرمان­روایان مسلمان به دانش سرزمین­‌های فتح‌شده توجه ویژه‌­ای داشتند. آن‌ها به جمع‌آوری دست‌نوشته­‌ها و کتاب­‌ها در محلی به نام بیت­‌الحکمه (خانه‌ی خرد) پرداختند. این نهاد علمی در زمان خلافت عباسیان در بغداد در سده‌های هشتم و نهم میلادی در قالب کتابخانه و دانشگاه به اوج شکوفایی رسید. این نهاد، در کنار مراکز دیگر، نقشی کلیدی در پیشرفت­‌های علمی و پژوهشی دوران میانه در عصر طلایی اسلام ایفا کرد.

کاسه‌ی ساخته‌شده در زمان خاندان آل ارتق در اواخر سده‌ی دوازدهم میلادی.

علاوه بر فلسفه، پزشکی، ستاره‌­شناسی و جانورشناسی، مهندسان مکانیک مسلمان به مدد چهر­ه‌­هایی شاخص توانستند به قله­‌های باشکوهی دست یابند که از میان این چهره­‌ها می‌­توان به مخترعان سه‌­گانه‌ی ایرانی سده‌ی نهم م. یعنی برادران بَنوموسی اشاره کرد. آن‌ها آثار فراوانی را منتشر کردند، اما جزری به احتمال زیاد بیش از همه تحت تأثیر اختراعاتشان در کتاب دستگاه‌­های مبتکرانه (که به نام کتابالحیل نیز شناخته می­‌شود) بوده است. جزری همچنین تحت تأثیر مخترعان غیرمسلمانی همچون آپولونیوس، هندسه‌دانی برجسته اهل پرگا در اواخر سده‌ی سوم پیش از میلاد، بوده که در آثارش نیز از او یاد کرده است.

قلّه­‌های نوین

هدف جزری نه تنها افزودن، بلکه کمال بخشیدن به میراث این مخترعان بزرگ بوده است. او در پیش­گفتارش بر دانش‌نامه می‌نویسد: «من دریافتم که بعضی دانشمندان و خردمندان گذشته، دستگاه‌هایی ساخته و به تشریح آن‌ها پرداخته‌اند. آن‌ها به‌طور کامل درباره‌ی این دستگاه­‌ها تأمل نکرده‌اند و مسیر صحیح را در تمامی این دستگاه‌ها طی نکرده‌اند… و بدین جهت میان روش درست و غلط سرگردان بوده‌اند.»

دستگاه‌­های معرفی‌شده در کتاب جزری هم کاربردی بودند هم اسباب سرگرمی و بازی، از ساعت­ گرفته تا مخازنی که به صورت خودکار نوشیدنی عرضه می­‌کردند. او دستگاه­ خون‌گیری، فواره، سازهای موسیقی خودکار، دستگاه‌های بالا‌بر آب و دستگاه‌­های اندازه‌­گیری را طراحی کرد.

برجسته‌­ترین اختراع جزری ساعت فیلی­‌اش است که تا به امروز می‌درخشد. بازتولیدهای نوین این دستگاه با نیروی محرکه‌ی آب را می­‌توان در نقاط مختلفی از جهان یافت، از جمله مرکز فروش ابن­‌بطوطه در دوبی، مؤسسه‌ی تاریخ علوم عربی-اسلامی در فرانکفورت آلمان و موزه‌ی ساعت‌سازی لو لوکِل[1] در سوییس.

یکی از مشهورترین دستگاه­‌های او ساعت آبی عظیم­الجثّه‌ای به صورت فیل است که فیل­‌سوار و برجی مملو از مخلوقات را حمل می­‌کند. ساعت­‌های آبی ساده در مصر و بابل باستان استفاده می‌شدند، اما اختراع پیچیده‌ی جزری به روشنی بلندپروازی وی برای به کمال رساندن آن‌ها را نشان می‌دهد.

مخلوقات مختلفی که هر نیم­ ساعت یک‌بار به حرکت درمی­‌آیند هر کدام نماینده‌ی یک فرهنگ‌اند، مانند اژدهای چینی و فیل هندی. هر نیم­ ساعت، سازوکار داخلی فعال می­‌شود: پرنده‌ی بالای گنبد چهچهه می‌زند، مردی توپی را به درون دهان اژدها می‌اندازد و فیل‌­بان بر سر فیل می­‌کوبد.

قایقی زیبا که با آن می­‌توان سپری­ شدن یک ساعت را فهمید: در قایق مردی  نشسته که با دست راستش نی‌ای را به لب گذاشته است. در فاصله‌ی زمانی یک ساعت، قایق را آب فرا می‌گیرد و فرو می‌رود و ملوان شروع به نواختن نی می‌کند… من این دستگاه را ساخته‌ام تا [فردی که به خواب رفته] بتواند از طریق نی متوجه شود که قایق غرق شده و با این صدا چرتش پاره شود.

دانش‌نامه‌ی جزری

 

اولین ربات تاریخ؟

یکی دیگر از ابداعات بی‌نظیر جزری به این جهت مورد توجه ویژه‌ی مورخان علم قرار گرفته که از نظر بسیاری می­‌توان آن را اولین «ربات» قابل­‌برنامه­‌ریزی در تاریخ قلمداد کرد. این اختراع که شباهت زیادی به جعبه‌ی موسیقی دارد، قایقی است با چهار «نوازنده» – یک چنگ‌­نواز، یک نی‌­نواز، و دو طبل­‌نواز – و به گونه­‌ای طراحی شده که نغمه­‌هایی را برای سرگرمی اجرا نماید. سازوکارهای به‌حرکت‌درآوردنده‌ی طبل­‌نوازها می­‌توانند به نحوی برنامه‌ریزی شوند که ضرب­‌های مختلفی را بنوازند.

به رغم تمام زکاوت به‌کاررفته در این دستگاه‌ها، آن‌ها بیشتر اسباب سرگرمی ثروتمندان بودند. جزری که با درباریان حشر و نشر داشت،  متوجه این موضوع بود که باید حامیان مالی ثروتمندش را شگفت‌زده کند تا آن‌ها نیز به نوبه‌ی خود مهمانان سرشناس و بلندمقام خود را با آخرین اختراعات اعجاب­‌آور نابغه‌ای که در دیارشان مقیم شده بود، تحت تأثیر قرار دهند. او در جایگاه صنعت‌گری از طبقه‌­ای متوسط، احتیاجات روزمره‌ی مردم را به‌خوبی می‌دانست و وسایل سودمندی را ابداع می‌­نمود که بار زحمت و مشقّت روزانه را برایشان سبک می‌کرد. کتاب او  به طور مفصّل حداقل پنج دستگاه را شرح می‌دهد که کشیدن آب و آبیاری و کشاورزی را، در مزرعه و در خانه، تسهیل می نماید. دستگاه‌های بسیار کاربردی دیگری نیز در کتاب وی گنجانده شده بود که از میان آن‌ها می‌توان به میل‌­لنگی که حرکت خطی را به حرکت دورانی تبدیل می‌­کند و همچنین ابزاری برای تنظیم دقیق قفل‌ها و دیگر روزنه­‌ها اشاره کرد.

سازوکار داخلی یک دستگاه آب‌کشی نشان می‌دهد که چطور چرخ‌دنده­‌های پنهانی در اثر چرخش  یک گاو به دور یک محور عمودی به حرکت در آمده و نیروی لازم را برای بالا کشیدن آب فرآهم می‌کند.

سبک فروتنانه‌ی کتاب دانش در نحوه‌ی نگارش آن  نیز انعکاس یافته است. درحالی­‌که مخترعان دیگر عامدانه با مغلق‌نویسی، خوانندگانشان را به جمعی کوچک از نخبگان محدود می‌کردند، جزری خود را متحمل رنج فراوانی کرده تا متنی قابل درک برای خواننده‌ی عمومیِ آن زمان بنویسد تا بلکه آن‌ها هم بتوانند برخی از دستگاه‌­های کاربردی­‌تر وی را بسازند. با توجه به این‌که جزری همان­‌قدر که به فرآیندهای ساخت‌­وساز علاقه‌­مند بوده به مباحث نظری و محاسبات نیز علاقه داشته است، برخی محققان کتاب او را همچون «دستورالعملی برای کاربران» دانسته‌اند.

زندگی و میراث

جزری در سال 1206 میلادی [585 هـ.خ.] درگذشت، سالی که او کتاب دانش خود را به سلطان عرضه نمود. او را عمدتاً با این کتاب به یاد می‌آورند، اما اختراعات رنگ­‌حقیقت­‌گرفته­‌اش نقشی کلیدی در زندگی مردم آینده ایفا می‌کرد. در میان آن‌ها، یک دستگاه تأمین آب بوده که با استفاده از دنده­‌ها و انرژی هیدرولیک کار می­‌کرده و در مساجد و شفاخانه­‌های دیاربکر و دمشق استفاده می­‌شده است. در برخی موارد، دستگاه‌هایی که بر اساس طراحی‌های او ساخته شده تا همین اواخر نیز مورد استفاده بوده‌­اند.

بیشتر اختراعات او قرن­‌ها از دستاوردهای دانش اروپاییان جلوتر بودند. کار او بر روی دریچه­‌های مخروطی – که جزء مهمی در مهندسی هیدرولیک است – اولین بار در اروپا بیش از دو سده پس از او توسط لئوناردو داوینچی مطرح شد، کسی که بر اساس شواهد خود مجذوب دستگاه­‌های خودکار جزری بوده است.

امروزه نام جزری تحسین نگارندگان تاریخ علم را برمی‌انگیزاند. دونالد آر. هیل[2]، تاریخ‌­نویس مهندسی و فناوری و نگارنده‌ی ترجمه‌ی شاهکار 1974 میلادی کتاب دانش، چنین گفته که در مورد اهمیت آثار جزری «هر چه بگویند کم است». او را که پدر دانش رباتیک است، به عنوان «لئوناردو داوینچی مشرق‌زمین» توصیف کرده‌­اند، لقبی که از بسیاری جهات نام‌گذاری نادرستی است. شاید دقیق­‌تر باشد که از لئوناردو به عنوان «جزری مغرب‌زمین» یاد شود.

[1] Le Locle

[2] Donald R. Hill

 

برای دریافت متن در قالب کتابچه‌ی pdf مناسب برای نمایشگر گوشی‌های هوشمند پیوند زیر را انتخاب کنید:

اسماعیل جزری، مخترع ایرانی

برای خواندن مقاله به زبان اصلی این پیوند را بنگرید:

https://www.nationalgeographic.com/history/world-history-magazine/article/ismail-al-jazari-muslim-inventor-called-father-robotics

همچنین ببینید

قدیمی‌ترین شهر باستانی شناخته‌شده‌ی جهان کدام است؟

قدیمی‌ترین شهر باستانی شناخته‌شده‌ی جهان کدام است؟ نویسنده: بریجت الکس [1] مترجم: عزیزرحمان هروی ویراستار: …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *